Tilgangur laga um húsafriðun er að varðveita íslenskan byggingararf með friðun húsa og annarra mannvirkja sem hafa listrænt eða menningarsögulegt gildi. Þar er kveðið á um að Húsafriðunarnefnd skuli stuðla að varðveislu byggingararfs þjóðarinnar. Menntamálaráðherra ákveður friðun að fengnum tillögum Húsafriðunarnefndar.

Markmið skipulags- og byggingarlaga er m.a. að þróa byggð í samræmi við menningarlegar þarfir landsmanna og tryggja varðveislu menningarverðmæta. Þar er kveðið á um að sveitarstjórnir annist gerð skipulagsáætlana. Jafnframt segir að séu innan marka skipulagssvæðis einstakar byggingar, mannvirki eða húsaþyrpingar sem æskilegt er talið að vernda, án þess að um lögformlega friðun sé að ræða (sbr. hér að ofan), skuli setja í skipulag ákvæði um hverfisvernd. Til hliðsjónar skal höfð bæja- og húsakönnun sem skv. 23.gr. laganna skal unnin samhliða gerð deiliskipulags í þegar byggðu hverfi. Nánar um skipulags- og byggingarlög sjá HÉR.

Það er því ráðherra sem ákveður friðun en hverfisvernd er í höndum sveitarfélaga. Húsafriðunarnefnd leggur á það áherslu að sveitarstjórnir sinni þeirri skyldu sem kveðið er á um í skipulags- og byggingarlögum um rannsóknir á byggðinni og gerð húsakannana og setji í skipulag ákvæði um hverfisvernd þess hluta byggðarinnar sem telst hafa varðveislugildi.

Þannig er ákvörðun um verndun varðveisluverðra húsa, húsasamstæðna og svæða færð nær þeim sem gerst þekkja byggðina og um hana fjalla af þeirri ábyrgð sem lögð er á sveitarstjórnir í skipulags- og byggingarlögum.

 Ný reglugerð fyrir Húsafriðunarsjóð býður samþykktar. Hún mun verða sett á þessa heimasíðu þegar menntamálaráðherra hefur staðfest hana, sbr lög um húsafriðun. Eins og fram kemur í ofannefndum lögum einskorðast styrkir úr Húsafriðunarsjóði ekki við friðuð hús. Öll hús á Íslandi sem teljast hafa mikið varðveilugildi koma því til greina við úthlutun úr sjóðnum, óháð aldri.

Lög um húsafriðun má sjá HÉR.